نقش کیفی هندسه در پایایی شکلی هندسی حیاط مرکزی مساجد ایران

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دوره دکتری معماری، واحد علوم و تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استاد داشکده هنر و معماری داشگاه تربیت مدرس

3 استاد دانشکده هنر و معماری، واحد علوم و تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده

حیاط مرکزی در معماری ایران دارای سابقه طولانی است. اگرچه این درونگرایی را معلول عوامل فرهنگی-اعتقادی، روانشناختی، اقلیمی و یا ناشی از دسترسی می­دانند. بعضی از این علتها می­تواند در موضوعات مختلف معماری پر رنگ­تر از بقیه باشد لذا هدف از پژوهش بررسی نقش غالب کیفی هندسه بر ثبات شکلی حیاط مرکزی مساجد است. هندسه و ریاضیات در جمله دانش­ها و سرزمین­ها یکسان است ولی طرز برداشت و استفاده از آن­ها مختلف است این هندسه در معماری ایرانی به تنها جنبه­های کمی محدود نمی­شود بلکه شامل جنبه­های کیفی نیز می­گردد. انتخاب یک هندسه خاص چهار ضلعی (مربع یا مستطیل) در طول دوره اسلامی برای حیاط مرکزی مساجد می­تواند مبین عمل یا عوامل تاثیرگذاری باشد که حتی در صورت تغییر شکل هندسی در حیاط مرکزی موضوعات دیگری چون مدارس و کاروانسراها (از دوره صفویه به بعد)، همچنان ثبات شکلی را برای مساجد به همراه داشته است. در این پژوهش ابتدا با بهره­گیری از مطالعات کتابخانه­ای و اسنادی، مبانی آن تبیین وسپس به روش تحلیلی و توصیفی و یا بهره­گیری از شواهد تعیین­گر تاریخی فرضیات مطرح شده به آزمون گذاشته می­شوند. یافته­های پژوهش نشان می­دهد وجه کیفی هندسه در ثبات شکلی (مربع یا مستطیل) حیاط مرکزی مساجد نسبت به عوامل دیگر غالب­تر بوده به گونه­ای که بین دیدگاه اسلامی و بهره­گیری از شکل چهارضلعی (مربع یا مستطیل) در حیاط مرکزی مساجد می­توان ترادفی در تراز معنا (تمثیل و رمز) با صورت قائل شد که همراه با آن وجه روانشناختی فضا نیز در پلان مربع یا مستطیل همخوانی مناسبی با حضور قلب نمازگزار داشته تا زمینه مناسب برای عبادت فراهم گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Qualitative Role of Geometry in Formal Stability of the Central Courtyard of Iranian Mosques

نویسندگان [English]

  • Hossein Moradinasab 1
  • Mohammadreza Bemanian 2
  • Iraj E’tesam 3
1 Ph.D. candidate of Architecture, Science and Research Branch of Tehran, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Professor of Arts and Architecture Faculty, Tarbiat Modares University
3 Professor of Arts and Architecture Faculty, Islamic Azad University, Tehran Science and Research Branch, Tehran, Iran
چکیده [English]

The Agha Bozorg Mosque and School are among the most magnificent Islamic buildings in Kashan. The beautiful architecture of the garden, the great brick dome and the minarets in the court of the mosque have made it one of the most spectacular historical monuments in Kashan. This building is a combination of architectural and decorative elements, and a combination of interwoven proportions and volumes, which has rarely been investigated from the spiritual dimension of architecture, while its physical dimension has been the subject of extensive studies. The present study is an attempt to investigate the spiritual dimension of this mosque and school and study the relationship between the physical and spiritual dimension of this building. The research hypothesis (the interpretations of architecture of this building according to the Islamic beliefs and thoughts contribute to a better understanding of this building by the Muslim audience and development of a spiritual link with the building body) is proved. In order to prove this hypothesis, the concept of interpretation, the interpretational approach, perception of spaces, including the perception of Islamic architecture, which is known as a spiritual and cryptic architecture, are described according to the literature, and then the author drew on the valid arguments derived from the holy Quran, the traditions and common beliefs of Muslims as well as logical reasoning to prove the research hypothesis. The library studies and field observations are used as data collection instruments in this study. Instruments such as graphic images and charts have been used for data analysis. Finally, this paper concludes that in the interpretive approach, the referee interprets the text based on his thoughts and his mental principles and that individuals with different opinions, thoughts and mindsets may provide different judgments. as for the judgments of this building (Agha Bozorg mosque and the school of Kashan) and the similar buildings, as the audience of such buildings are mostly Muslims and have common Islamic opinions in line with recognition of God and obeying him; all such judgments are consistent with the principle of monotheism and the principle of monotheism is the principle that unifies the plurality of beliefs among Muslims. Interpretation of the architectural elements of the mosque according to these beliefs, will make the perception of this building easier for the Muslim audience, and will help them establish physical as well as spiritual and emotional associations with the building. In other words, the architecture of this building can also facilitate spiritual perceptions and mystical experiences.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Interpretation
  • interpretive Approach
  • Perception of Space
  • Islamic Architectural Perception
  • Agha Bozorg Mosque and School of Kashan

-        احمدی، فرهاد، 1384، مقاله حیاط مرکزی در معماری ایران، مجله صفه، شماره41

-        ابوالقاسمی، لطیف، 1384، هنر و معماری اسلامی ایران، نشر سازمان عمران و بهسازی شهری، چاپ اول

-        اردلان، نادر، 1353، آفریدن نو، مجله هنر و معماری25-26، دومین کنگره معماری و شهرسازی

-        بلخاری قهی، حسن، 1392، فلسفه هنر اسلامی، مقاله بازآفرینی عالم با ابتنای بر هندسه مقدس، علمی فرهنگی

-        بورکهارت، تیتوس، 1386، مبانی هنر اسلامی، ترجمه: امیر نصری، چاپ حقیقت

-        پازوکی، شهرام، 1392، حکمت هنر و زیبایی در اسلام، انتشارات فرهنگستان هنر، چاپ سوم

-        پیرنیا، محمدکریم، 1355، مردم­واری در معماری ایران، مجله فرهنگ و زندگی، شماره 24

-        پیرنیا، محمدکریم، 1389، سبک­شناسی معماری ایران، انتشارات سروش

-        توسلی، محمود، 1380، قواعد و معیارهای طراحی فضای شهری، مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران

-        توسلی، محمود، 1381، ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، چاپ معراج، چاپ اول (اصلاحات)

-        حاجی قاسمی، کامبیز، 1377، گنجنامه شماره 6 مساجد، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی

-        حاجی قاسمی، کامبیز، 1377، گنجنامه شماره 2 مدارس اصفهان، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی

-        حاجی قاسمی، کامبیز، 1377، گنجنامه شماره 5 مدارس، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی

-        حاجی قاسمی، کامبیز، 1377، گنجنامه شماره 17 کاروانسرا، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی

-        خان محمدی، علی­اکبر، 1371، فتوت نامه بنایان، مجله صفه، شماره پنجم

-        دی کی چینگ، فرانسیس، 1370، فرم، فضا، نظم، ترجمه: زهرا قراگزلو، انتشارات دانشگاه تهران

-        زرگر، اکبر، 1386، راهنمای معماری مسجد، چاپ ارمغان، چاپ اول

-        سلطان­زاده، حسین، 1379، فضاهای ورودی در معماری ایران، مرکز پژوهش­های فرهنگی

-        سلطان­زاده، حسین، 1378، تداوم طراحی باغ ایرانی در تاج محل، دفتر پژوهش­های فرهنگی، چاپ اول

-        سلطان­زاده، حسین، 1372، فضاهای ورودی در معماری سنتی ایران، دفتر پژوهش­های فرهنگی، چاپ اول

-        سلطان­زاده، حسین، 1390، مقاله نقش جغرافیا در شکل­گیری انواع حیاط در خانه­های سنتی ایران، شماره 75

-        صارمی، علی­اکبر و راد مراد، تقی، 1376، ارزش­های پایدار در معماری ایران، سازمان میراث فرهنگی کشور

-        صاحب محمدیان، منصور، 1386، سلسله مراتب محرمیت در مساجد ایرانی، نشریه هنرهای زیبا، شماره 29

-        طاهری، جعفر، 1386، مقدمه­ای بر دانش ریاضیات معماری در دوره اسلامی، رساله دکتری، دانشگاه شهید بهشتی

-        طبسی، محسن، 1391، بازشناسی نقش و تاثیر جریان­های فکری عصر صفوی در شکل­گیری ورودی مساجد مکتب اصفهان، مجله هنرهای زیبا، دوره17، شماره2

-        فون مایس، پی­یر، 1387، نگاهی به مبانی معماری از فرم تا مکان، ترجمه: سیمون آیوازیان، انتشارات دانشگاه تهران

-        قبادیان، وحید، 1384، بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران، چاپ دانشگاه تهران، چاپ سوم

-        کربن، هانری، 1385، آیین جوانمردی، ترجمه: احسان نراقی، چاپ گلرنگ یکتا، چاپ دوم

-        گنون، رنه، 1374، اسطوره و رمز، ترجمه: جلال ستاری، انتشارات سروش

-        گودرزی سروش، مهدی و مختاباد امرئی، مصطفی، 1392، نمادگرایی باغ ایرانی در دوره اسلامی، هویت شهر، 13

-        لوئیس میکون، ژان، 1390، هنر و معنویت، ترجمه: انشاالله رحمتی، انتشارات فرهنگستان هنر، ویراست جدید

-        معماریان، غلامحسین، 1389، معماری ایرانی، انتشارات سروش

-        نوایی، کامبیز و حاجی قاسمی، کامبیز، 1390، خشت و خیال، انتشارات سروش، چاپ اول

-        ندیمی، هادی، 1386، تاملی در اطوار نور در معماری ایران، از مجموعه کلک دوست، نشر رضوی، چاپ اول

-        نصر، سید حسین، 1375، هنر و معنویت اسلامی، ترجمه: رحیم قاسمیان، نشر سوره، چاپ اول

-        نصر، سیدحسین، 1388، علم و تمدن در اسلام، مترجم احمد آرام، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم

-        نقره­کار، عبدالحمید، 1390، مبانی نظری معماری، دانشگاه پیام نور، چاپ اول

-        نقی­زاده، محمد، 1387، شهر و معماری اسلامی، عینیات و تجلیات، انتشارات مانی، چاپ اول

-        نجیب اغلو، گل­رو، 1379، هندسه و تزئین در معماری اسلامی، ترجمه قیومی بیدهندی، چاپخانه لیلا، چاپ اول

-        ویلبر، دونالد، 1374، معماری تیموری در ایران و توران، ترجمه محمد یوسف کیانی، سازمان میراث فرهنگی کشور

-        هیلن براند، رابرت، 1389، معماری اسلامی، ترجمه باقر آیت­الله زاده شیرازی، چاپ شادرنگ، چاپ پنجم